Bir çocukluk şiirinden

Sevim Kutluay’ a:

…Dikilmiş rüzgâra, kuytuda duracağına

Beden çökmüş, dağılmış sertliğin pala bıyıklarında

Doğa annem neredesin?..

Erkek veya kadın bir bedene doğarız. Ama dişil ve eril olanı bedenlerimiz belirlemezler.   Bizi asıl biçimleyen içine doğulan kültürlere özgü algılamalardır. Birine erkek, kadın veya başka bir şey dediğimiz an onu tüm varoluşsal nitelikleriyle bir kategorinin içerisine sokarız. Oysa kadın-erkek ilişkileri ve hatta cinsellik egemen söylemin yarattığı güç ilişkilerinin bir türevi değil midir? Güç ve iktidar söylemlerindeki dişil ve eril vurguları hangi tuzaklarla giyiniriz peki?

Düşünürüm, otoritenin egemen söylemine karşı bir zafer kazanmak mümkün müdür acaba? Foucault  “Bizim söyleme olan karşıtlığımız dahi egemen söyleme göre belirlenir” diyor. Haklı olabilir mi? Aklımızın esaretinden kurtuluşumuzun hiçbir yolu yok mudur? Yüzleşmek zorunda olduğumuz, insan olmanın sonsuz acı tadı mı?

Kim bilir belki de özgürleşebilmemizin esası kendimiz hakkında oluşturduğumuz tanımlamalarda değil, bizi kuşatan tanımlamalara başkaldırmaktadır.

ENGİN ALKAN

HEKATE’NİN ŞARKISI

ŞİİRLER: WILLIAM SHAKESPEARE

ÇEVİRENLER: TALAT S. HALMAN, SABAHATTİN EYÜBOĞLU, CAN YÜCEL

MÜZİK VE PROJE: SELİM ATAKAN

YÖNETEN: ENGİN ALKAN

YAPIMCI: ZEYNEP ÖZBATUR ATAKAN /KARATER YAPIM

SAHNE TASARIMI: GAMZE KUŞ

GİYSİ TASARIMI: DUYGU TÜRKEKUL

IŞIK TASARIMI: MAHMUT ÖZDEMİR

MAKYAJ TASARIMI: SEHER SANDER,

TANITIM KOSTÜMLERİ: MEHTAP ELAİDİ

OYNAYANLAR:

HEKATE: AYÇA VARLIER

MAC BETHAT: EMRE ÇELİK

I. CADI: BANU KUNT

II.CADI: BEGÜM GÜNCELER

KERBEROS: BÜLENT TEKAKPINAR

ORKESTRA
SELİM ATAKAN( ŞEF, PİYANO)
HAKAN ELBİR (AKERDEON)
ÖZLEM NOYAN (FLÜT)
DENİZ DOĞANGÜN (VİYOLONSEL)
SALTIK TUKUR (BAS)
USKAN ÇELEBİ (PERKÜSYON)

YÖNETMEN YARDIMCISI: VOLKAN KELEŞ

PROJE KOORDİNATÖRÜ: ASLI ATASOY

ASİSTANLAR:

Fatih Gençkal,Cansev Erdemir, Suat Yazıcı

TANITIM DOSYASINDAN:

Shakespeare’ in Macbeth oyunun üzerine gerçekleştirilmiş bir müzikal uyarlama olan Hekate’ nin Şarkısı, Selim Atakan tarafından bestelenmiş, büyük çoğunluğu sonelerden seçilmiş Shakespeare’ e ait dizelerden oluşmaktadır. Yönetmenliğini Engin Alkan’ ın gerçekleştirdiği  müzikal gösteride bedensel devinimlerin, dansın ve tiyatronun iç içe geçmiş saydam ifadelerinin eşlik ettiği şiirler Cadı Hekate ve Macbeth karakterlerinin ekseninde ifade olunan bir kurguyla seyirciye iletilmektedir.

Macbeth tragedyasında Hekate kimliğinde simgelenen karanlığın, büyücülüğün ve kötülüğün cadı figürleri Hekate’ nin Şarkısı’nda bu kez doğdukları doğu kültürlerinin ortak belleğinde yer alan ana tanrıça kimlikleriyle ele alınmışlardır. Shakespeare’ in metnine de kaynaklık eden Cadı Hekate aslen binlerce yıldır Akdeniz kültür havzasında varlık gösteren anaerkil ana tanrıça figürünün zamanla kötücül bir büyücüye dönüşmüş formudur.

Aynı zamanda Tanrıça Hekate Anadolu pagan kültürü orijinli bir tanrıçadır. Kültü ve miti daha sonra Antik Yunan’ a yayılmış,  giderek Hıristiyanlık düşünce ve inanç sistemlerinin değişimiyle farklılaşıp karanlıkların, sihir ve cinlerin, şeytanla işbirliği yapan cadıların tanrıçası kimliğine bürünmüştür. Bu ilginç değişimde anaerkil toplum değerlerinin ataerkil değerlere dönüşmesinin payı oldukça açıktır. Bu bağlamda Hekate’ nin Şarkısı seyircisini insanlığın ortak eril ve dişil karşıtlıkları üzerinden erk ve iktidar kavramlarının binlerce yıllık yolculuğuna tanıklık etmeye çağırmaktadır.

Yönetmenliğini Engin Alkan’ ın gerçekleştirdiği; bedensel devinimlerin, dansın, tiyatronun ve müziğin iç içe geçmiş saydam sınırlarında, canlı bir orkestranın eşlik ettiği gösteri Ayça Varlıer, Emre Çelik, Banu Kunt, Begüm Günceler, Bülent Tekakpınar tarafından sunulmaktadır.

KURGU

Macbeth’ in üç cadısı kaynayan kazanlarının başında hummalı bir çaba içindedirler. O bildik tekerlemeleriyle oyun başlar; “Kayna kazanım kayna! Yan ateşim yan!”Kazan kaynar, Hekate’ nin bedeninden Macbeth dünyaya gelir. Cadılarımız Macbeth’ i güçle yoğururlar, ona iktidar verirler, özgüvenle cilalarlar, tıpkı diğer bütün analar gibi.Kahramanımız giderek buyurganlaşan bir erk figürüne dönüşmeye başlar. Yaratıcısı Hekate’ ye büyük hayal kırıklığı yaşatan bir gerilim içindedir. Kız kardeşler el verip onu dönüştürmeye çabalasalar da Macbeth durumu kendi varlığına yönelik tehdit olarak algılar ve doğduğu rahmi ele geçirmek üzere davranır.

HEKATE VE CADILIK

Shakespeare’ in Macbeth’ i, şimşek ve gök gürültüleri arasında üç cadının nın bir sonraki buluşmalarının Macbeth’ le olmasına karar vermeleriyle başlar. Macbeth ve Banquo bir açıklıkta gezinirlerken cadılar onları bazı kehanetlerle karşılarlar.  Macbeth’ in iktidar hırsını körükleyip yanılmasına neden olan üç kadın yer altı dünyasından fırlamış, şeytanla işbirliği yapan, sihir ve cinlerin karanlık cadıları olarak çizilmiştir.

Birbirini tamamlayan bu üç cadı figürünün başlarında Shakespeare’ in Yunan Mitolojisinden devşirerek kullandığı Baş Cadı Hekate vardır.

Eserimizde Hekate ve diğer iki cadı Shakespeare’ in Macbeth’ inde çizildiği gibi karanlık ve kötücül figürler olarak değil, hayatı kutsayan evrensel uyum ve barışın doğurgan figürleri olarak resmedileceklerdir. Bu çok önemli algı farkının dayandığı temel şudur:  Hekate Akdeniz havzasında varlık gösteren anaerkil ana tanrıça figürünün zamanla kötücül bir büyücüye dönüşmüş formudur.  Hekate Anadolu pagan kültürü orijinli bir tanrıçadır, kültü ve miti daha sonra Yunanistan’a yayılmıştır. Üç yüzlü olarak bilinmesi ayla özdeşleşmesinden ileri gelir.

Hekate aysız geceleri ya da ayın son dördün evresini simgeler. Ay anaerkil toplumlarda dişilikle oldukça ilgili olduğundan, Hekate’ nin kadınlığın son dönemlerini de simgelediği söylenir.

Hekate’ nin ilk tapınıldığı zamanlardaki yaşam veren, yaşamlarının önemli karar noktalarında insanların doğru karar vermelerine yardımcı olan, ışık saçan, yol gösteren kişiliği, ileriki yüzyıllarda Hıristiyanlık düşünce ve inanç sistemlerinin değişimiyle farklılaşır. Gitgide karanlıkların, sihir ve cinlerin, yer altı dünyasının yaşlı büyücüsü ve şeytanla işbirliği yapan cadıların tanrıçası kimliğine bürünür. Bunda anaerkil toplum değerlerinin ataerkil değerlere dönüşmesinin payı olduğu düşünülmektedir.

Hekate kimi bölgelerde yol ağızlarında her yeri her şeyi görebilmesi için üç bedenli bir heykel olarak canlandırılmıştır. Kimi sanatçılar da onu aynı bedende üç başlı, altı elli olarak, ellerinde meşale, kılıç, hançer, kement, anahtar ve yılan tutarak görüntülemişlerdir.

Hekate’ nin Tanrı’nın Adem ile aynı anda yine balçıktan yarattığı Lilith’ in dönüşmüş formu olduğu düşünülmektedir. Lilith güzel, güzel olduğu kadarıyla şuh ve başına buyruktur. Kendini Adem’ le birlikte topraktan yaratıldıklarından eşit sayar ve ona tabi olmayı şiddetle reddeder, Adem’ i terk eder.

Mezopotamya’da tanrı ve tanrıçaların hükmettiği dönemlere baktığımızda; Lilith, Sümerlerde rüzgâr tanrıçası “Lilitu” olarak karşımıza çıkarken, Babillerde tanrıça İşhtar’ın güzelliği, zekâsı ve şuhluğu aynı zamanda yine Babil’in kötülük tanrıçası Lamatsu’yla benzerlik gösterir. Güzellik ve kadınsal iç dürtü, kıskançlık ve kin olarak birleşmiş, erkeğine boyun eğmeme hatta isyankârlık, tek bir tanrıçada birleşerek Filistinliler vasıtasıyla antik Yunan’ın tanrılar dünyasına girmiş ve burada karşımıza “Hekate” olarak çıkmıştır. Hekate, bir taraftan insanların yardımcısı olup adına adaklar adanan bir tanrıçayken diğer yandan büyünün ve sihrin, karanlık tarafın, insanlara musallat olan cinlerin ve erkek nefsinde olmaması düşünülen kötülüklerin sorumlusu olarak tutulmuştur.

Meryem ve Artemis-Diana arasındaki bağlantıları da dikkat çekicidir:  Her iki kadın figürü de bakiredir fakat doğum yapmışlardır, her ikisinin de “Cennet’in Kraliçesi”, “Tanrı’nın Annesi”, “Kutsal Bakire” gibi ortak isimleri vardır. Dünyanın yedi harikasından biri sayılan ve Artemis’i evi olarak kabul edilebilecek en büyük Artemis Tapınağı ve Meryem’in evi aynı yerde, Efes‘tedir. Kilise tarafından M.S. 431′e kadar kutsallığı kabul edilmeyen Meryem‘in Konstantin tarafından düzenlenen konsülden sonra kutsal kabul edilmesi ve Artemis-Diana’nın özelliklerinin kendisine atfedilmesi tesadüf değildir.

MACBETH  “HAYATIN OĞLU”

Milattan sonra 11. yüzyılın başları, Britanya adası. Bu tarihlerden önce ve çok sonraları da olacağı gibi, kanlar içinde, ihanetlerle, kibirle dopdolu, en yakınlarındakileri ve dahi çok uzaktakileri, akrabalarını, kardeşlerini ve hatta babalarını gırtlaklayan, iktidar ve güç için kendi benlikleri dahil her şeyini vermeye hazır erkeklerin dünyasında bir erkek: Mac Bethad, Orta İrlanda’ daki anlamıyla  “hayatın oğlu” ve Shakespeare’ in ona verdiği ölümsüz adla Macbeth…

Kadınlarsa bu dünyada bir cinsel kimlikleri varsa şayet ancak büyülerinden sakınılması gereken cadılar ya da cinsiyetsiz annelerden ibaret… Kötü kehanetlerin dipsiz kaynakları, ana tanrıça kültünün cadı kraliçe Hekate’ ye dönüşüp bir daha hiç geri gelmeyeceğinin kanıtları…

Macbeth tragedyası, İngiltere tarihindeki en kanlı iktidar savaşlarından birini sahneye getirir. Kör iktidar tutkusunu gerçekleştirebilmek için iktidara giden yolda önce kralı, sonra olayın tanıklarını, daha sonra da kuşkulandığı her insanın kanını dökmekten çekinmeyen Macbeth, sonunda döktüğü kan gölünde boğulur; kör iktidar hırsının bedelini kendi yaşamıyla öder.

Macbeth, gerçeğe hükmetmeye çalışırken kötülüğe giden yolda attığı her adımla azap çeken, ahlaki değerlerden ne denli uzaklaştığını bile bile yoluna devam eden bir kahramanın trajedisidir. Belki bu yüzden edebiyat tarihi boyunca hep evrensel ve ahlaki değerler açısını ele alınmıştır.

“İktidar” sözcük olarak: “bir şeyler yapabilme doğal gücü ya da yeteneği;” “Etkide, ya da eylemde bulunma imkânı veren hukuki, siyasi ya da ahlaki güç;” “Devlet yönetimini elinde bulunduranların, bir toplumu yönetenlerin siyasi, hukuki ve fiili gücü;” “Yönetenlerin, yönetme yetkisini elinde bulunduranların kendileri, hükümet”, “bir toplulukta veya kuruluşta idareyi elde bulundurma” gibi anlamlara gelmektedir.

İktidar kavramı hayatın neredeyse her alanında karşımıza çıkmaktadır

Aile, topluluk, toplum, devlet, iş kısacası insanlar arasındaki her türlü ilişkinin düzenlenmesi dolaylı veya doğrudan “iktidar” kavramıyla bağlantılıdır. Diğer bir anlatımla, insanlar arasında iktidarı ilgilendirmeyen hiçbir düzenleme biçiminden söz edilemez.  Zira her düzenleme aynı zamanda bir “güç” unsuru içermektedir. Kavram olarak: güçler arasındaki mücadelede üstün gelen gücün diğer güçler üzerinde belirleyici olması; “toplumu, insanları yönetme gücünü, bir davranışı yönlendirme kabiliyetini elinde bulundurma” imkanına sahip olma hali demektir. Her iktidarın öncelikli amacı kendini yaşatmaktır. Diğer bir ifade ile hiçbir iktidar, kendi varlığına yönelen hiç bir “oluşuma” yaşama hakkı tanımaz.

Modern dünyada ataerkilliğin hâkimiyeti neredeyse tartışılmazdır. Ataerkillik, erkek otoritesine dayanan bir tür toplumsal örgütlenme düzenidir.. Bu erkek üstünlüğü ilkesi etrafında, toplumun kültürü, adetleri, inancı ve mitolojisi, anaerkil düzenli toplumunkinden farklı bir biçim oluşturur.  Zaman içinde gelişen uygarlık,  çoğu yapılanmasını din, milliyetçilik, ırkçılık, ataerkillik vasıtasıyla insanoğlunun en vahşi içgüdüleri üzerine kurmuştur. Avcılık ve toplayıcılık toplumundan tarım toplumuna geçişten sonra ortaya çıkan ürün fazlası, doyumsuz insanın gözünü kamaştırmıştır. Hep daha fazlasını istemeye meyilli insanoğlu, savaşıp karşındakinin sahip olduğuna el koymayı, çaba gösterip o şekilde elde etmekten daha kolay bir çözüm yolu olduğunu keşfetmiş ve öldürmeyi, gerekirse öldürülmeyi, dinsel+milliyetçi dogmalar, ırkçı zırvalamalarla savunmuştur.

Ataerkil düzen, yöneten-yönetilen ilişkileri bağlamında ele alındığında, siyasal iktidarı ele geçirmek için “iktidar” yeteneğine sahip olunması gereğini savunmuştur. Ataerkil toplumlarda iktidar yeteneği sadece erkeğin değerleriyle belirlenmiş olmasından dolayı, iktidar ancak erkeklere özgü bir kuvvet olarak ortaya çıkmıştır ve ataerkillik, kendine tehdit unsuru gördüğü her şeyi şiddete boğmuştur.

Tüm bu anlatılanların ışığında Macbeth karakteri erk ve erke fikri üzerinden yaratılmış kolektif bir karakteridir de aslında. Varlığını koruma içgüdüleri ve iktidar hırsıyla sarmalanmış, güce ve şiddete yazgılı tüm benzerleri gibi. Belki de Shakespeare’ in karakterine Macbeth ismini koyarken onu  “Hayatın Oğlu” anlamına gelen Mac Bethat isminden türetmesi tesadüfi değildir.

KISA KISA…

TANRIÇA HEKATE

Anadolu kökenli bir tanrıça olduğu kabul edilmektedir. Anadolu ve tüm Akdeniz havzasında ana tanrıça figürünün temeli olan Kübele ile olan bağlantısı bir yana tıpkı Kübele gibi Ademin ilk karısı Lilith’den evrilen ilk tanrıçalar arasında kabul edilir. Sümerlerde rüzgar tanrıçası Lilitu, Babil’de kötülük tanrıçası Lamatsu ve Mısır’da Heket aynı soydan gelen diğer Akdeniz Tanrıçalarıdır. Bu tanrıçalar Helen kültünde Artemis’e dönüşen Hekate Roma mitolojisi ve hatta Hıristiyan kültünde kendine yer bulmuştur. Ataerkil düşünüşün kemikleşmesi sürecinde bereketin, doğurganlığın kadınlığın ve önemli kararların hayat veren ay tanrıçasından büyünün ve kötülüğün tanrıçasına dönüşmüştür.

ÜÇ BAŞLI KÖPEK KERBEROS (CERBERUS)

Kerberos yunan mitolojisinde Styx ırmağını bekleyen ölüler dünyası Hades’in bekçisi olarak görülür. Görevi ölülerin etlerini yiyerek canlılar dünyasına dönmelerini engellemektir. Aynı Kerberos hem öbür dünyanın kapısını beklemek görevinden dolayı -o dünyanın anahtarı Hekate’dedir çünkü- hem de üç başlılığından dolayı üçlü bir tanrıça olan Hekate ile birlikte resmedilmiş, birlikte anılmıştır.

MAC BETHAD (MACBETH)

Shakespeare’nin ölümsüz eseri Macbeth “Holinshed Günceleri” adlı tarihi bir kaynakta geçen isimleri kullansa da, oyundakinin aksine tarihteki ve güncelerdeki İskoç kralı Macbeth sevilen ve iyi anılan bir hükümdardır. Adının kökeni Orta İrlanda’da “hayatın oğlu” anlamına gelen “Mac Bethad”a dayanır. Shakespeare’nin Macbeth’i iktidara giden yolda erdemlerinden uzaklaşan, tahta tırmandığını sandığı merdivenlerle karanlıklara inen bir “kahraman”dır.

PAGAN KÜLTÜR VE AY İLİŞKİSİ

Ay tanrıça, pagan kültürlerin ortak ürünlerinden en belirgin olanlarından biridir. Günümüzden 100.000 yıl kadar önce, avcı toplayıcı toplumlarda doğurgan ve doğurduğu yavruyu besleyebilen dişi doğal olarak kutsal ve üstün kabul edilmekteydi. Bu dönemde -iklim koşullarının da bu günkünden farklı olduğunu belirtmek gerek- soğuk ve tehlikeli olan geceler ancak dolunay mucizesiyle aydınlanmakta ve bir nebze olsun güvenli hale gelmekteydi. Üstelik ayın bu evresi sırasında kutsal olan kadınlar adet görmekteydi. Atalarımız bu iki döngü arasında bir bağlantı kurmakta geç kalmadılar elbette. Bu bağlantı kadınların “mahrem” günlerinin kutsal sayılmasına, adet kanlarının iyileştirici gücüne inanılmasına sebep verdi. Doğurgan ve kutsal olan kadın ile ay ilişkisi medeniyetin “gelişmesi” ile ay tanrıca kültünü oluşturdu ve en arkaik inançlar sitemleşmeye başladı. Ancak insanlık güneşe tapan erkeklerin iradesi altına girdikten sonra ayın, kadının, ve hatta “aybaşı”nın kötü sayılması kaçınılmaz olmuştu. Çünkü Ataerkil düşünüş kadını ve tüm temsil ettiklerini varlığına karşı bir tehdit olarak algılamaktaydı.

İKTİDAR

Foucault’a göre iktidar tüm tarihin etrafında döndüğü ana öbeklerden biridir. İktidardakiler ve iktidarda olmayanların savaşımı mikro düzeyden makro düzeye bir geçikenlikler ağıdır. Gündelik hayatın tüm veçhelerinden siyasal sisteme, akademik ortamdan işyeri disiplinine, kadın erkek ilişkilerinden arkadaş ilişkilerine, cinsel münasebetler ve aşka dair söylemlerden siyasal söylemlere kadar her alanda görülen dinamik bir süreçtir. Erk odakları – ki betimlemekle bitmez – arasındaki akışkan hareket nihai olarak total bir iktidar bloğu olarak tekil bireyler tarafından algılanır. Lakin kaynağını aradığınız yerde gizlenirken, aramadığınız ve hiç ummadığınız yerde (mesela kendi davranışlarınızda) yeniden karşınıza çıkar. İktidar daima kendisini meşrulaştıran ve kendi hakikatini kuran bir söylemle birlikte vardır. İktidar, kişinin özlük haklarının başka kişilere devredilmesidir ki genelde bu gasp edilmek suretiyle gerçekleşir.

SONELER VE GİZEMLİ SEVGİLİ

Shakespeare’nin soneleri 400 yıldır en çok tartışılan aşk hikâyesidir. Kahramanları kimlerdir, siyah saçlı kadın kim, ya sarışın delikanlı? Sonelerin tamamı Shakespeare tarafından mı yazılmıştır? Tamamen kurmaca mıdır, yoksa otobiyografik midir? Shakespeare sonelerini 1588 yılında yazmaya başlayıp Thomas Thorpe’nin yayınladığı 1609 yılında tamamlamıştır. Bu ilk basım Shakespeare’den izinsiz gerçekleştirildiği ve yayıncının müdahaleleri çok olduğu için edebiyat tarihçileri hala aralarında Shakespeare’ e ait olmayan sonelerin varlığını tartışırlar, ancak bu tartışmalar edebiyat tarihçilerini meşgul ededursun edebiyatseverler için sonelerin tadını değiştirmez, Shakespeare’nin dehasını gölgelemez.

CADILIK

Ortaçağ Avrupasında reform hareketleri Hristiyanlığı yeni bir okumayla çağdaşlaştırmaya çalışırken güç kaybeden Katolik kilisesi savunma refleksi olarak reformcuları ve Katolik inancına aykırı gördükleri birçok kişiyi kafirlik suçuyla ölüme mahkum etmişti. Bu suçların en önemlisi cadılık olarak görülürdü. Pagan Avrupa’da Hristiyanlık yayılırken erkek druidler ya Hristiyan rahiplere dönüştürülmüş ya da yok edilmişlerdi. Ancak kadın ruhbanlığını kabul etmeyen kilise -İncil’de açık olarak kadınların ikincil olduğundan bahsedilmektedir- pagan inanışlarıyla Hristiyan kültünü kaynaştırırken kadın druidleri, ya da cadıları, din dışı ve şeytansı affetmişti. Sonuç olarak 19. yüzyıla kadar devam eden cadı avı batı medeniyetinde ataerkil mekanizmanın yerleşmesi sürecinde, din temelli bir kadın karşıtı hamle olarak kadının kötücülleştirilmesini gerçekleştirmiş, kadınlık nihai olarak şeytan ve kötülük ile ilişkilendirilmiştir.

FEMİNİZM- POSTPAGANİZM-SATANİZM BAĞLANTILARI

Hekate’nin bir tanrıça olarak geçirdiği dönüşüm, kadının tarih içinde geçirdiği dönüşümle neredeyse birebir örtüşmektedir. Bu sebeple feminist hareket içinde Hekate’ye sahip çıkanlar ve itibarını yeniden kazandırmak isteyenler ortaya çıkmıştır. Hekate adında uluslarası bir Feminist yayın organı bulunduğu gibi post-pagan feminist dinler Hekate’yi kutsal saymaktadır. Bunda elbette Hekate’nin ilk kadın -ve ilk feminist, çünkü kendini Adem ile eşit saymıştır- Lilith ile olan bağlantısı da önemli rol oynar. Satanizm ise, hristiyanlığa karşı geliştirilmiş bir antitez olduğundan hristiyanlığın dışladığı kadını kabul etmiş ve yüceltmiştir, Lilith bağlantısı ve Hekate’nin geçirdiği dönüşüm sonucu aldığı kötülüğün ve büyünün tanrıçası formu Satanist inanışın da Hekate’ye sahip çıkmasını sağlamıştır, Hekate Satanizmdeki dişil yüceltmenin de sembolü olmuştur.

KUTSAL MEYVE

Bir çok kültürde farklı betimlenen cennet meyvesi, Akdeniz havzasında erik, incir ve zeytin olarak karşımıza çıksa da en belirgin biçimi elmadır. Adem ve Havva’ nın cennet bahçesinden atılmasını sağlayan “Bilgelik Ağacı” nın meyvesi elmadır. Bu elmanın simgelediği bilgelik Yunan mitolojisindeki Pandora’ nın kutusunun içeriğiyle eşdeğerdir ki Pandora da Yunan mitinde yaratılan ilk kadındır ve bu iki mit birbirine derinden bağlıdır. Ancak kadının elmayı erkeğe vermesiyle cennetten kovulmak arasındaki ilişki şöyle de okunabilir; mesele meyvenin verdiği bilgi midir,yoksa erkeğin o bilgiyle ne yaptığı mı?

ANAHTAR

Anahtar ilk olarak eski mısırda karşımıza çıkan bir objedir. Eski mısırda ilk mitolojik anahtar olan gankh’ ın ortaya çıkması da bununla ilgilidir şüphesiz. Antik çağlarda bu günkü kadar yaygın kullanımı olmayan anahtar ancak önemli ve zengin kimselerin edinebildiği bir araçtı, öyle ki bu anahtarları taşımaktan başka görevi olmayan köleler bulunur, anahtar sahibi olmak statü göstergesi sayılırdı. O günlerden bu güne anahtar toplumsal bilinçaltında mahremiyet, sır, bilgi, güç ve zenginliğin en net simgelerinden biri olmayı sürdürmektedir. Hekate’nin en bilinen sembollerinden biri olan anahtar ise öte dünyanın kapılarını açar ve öte dünyaya ait yani yaşamın ötesine ait olan bilgiyi temsil ederdi.

POSTAL

Yaşam veren kadına karşı erkek iktidarını savaş ve silah yoluyla ele geçirdiği için savaş, asker ve bunlarla ilgili tüm imgeler ataerkil düzenle göbek bağına sahip imgelerdir. Postal ve çizme dünden bu güne askeri ve askeri müdahaleyi en çok çağrıştıran imgelerden biri olagelmiştir. öyle ki yakın tarihimiz “postal” gürültüsüyle kesilen demokrasi denemeleriyle doludur.

KAYIK

Hristiyan mitolojisinde kutsal olarak addedilen kayık Magdelenalı Meryem’i Fransa’ya taşıyan kayık ve yunan mitoloisindeki styx nehrini geçmek için Khranon’ un kullandığı kayıktır. Dante ilahi komedya’ da Kharon ile tanışır ve onun ölüleri acılar nehrinden geçirmekle görevli olduğundan bahseder.

MİTLERİN YOLCULUĞU

Akdeniz coğrafyasında Sümerlerden Babillere, Yunan mitolojisinden Abramik dinlere hemen tüm mitoslar birbirleriyle bağlantılıdır ve aynı soydan gelmektedirler. Söz gelimi kucağında bebek Horus’u taşıyan İsis, bebek İsa’yı taşıyan Meryem’e dönüşür. Bununla birlikte bakireyken çocuk sahibi olan Artemis de Bakire Meryem olur. Kübele Gaia’nın daha antik ve daha Anadolulu adıdır. Sümerlerin rüzgar tanrıçası Lilitu Lilith’e dönüşür, Osiris’in ve Kronos’un ortak kaderleri iğdiş edilmektir.  Sümer mitleri Tevrat’ta, roma mitleri İncilde yer bulur kendilerine. Mezopotamya tanrılarının hüküm sürdüğü günlerden bu güne ortak korkularımız ve toplumsal bilinçaltının üretimleri olan mitler dönüşerek, değişerek de olsa kendilerine efsane ve mitoslarda yer bulmaktadır. Bu sebeplerden tek bir mirastan beslenen Akdeniz Medeniyeti’nin parçaları olan tüm kültürler ortak ataları olan mitlerden beslenir.

PERFORMANS HAKKINDA GÖRÜŞLER:

http://www.t24.com.tr/content/authors.aspx?Author=50&article=1971

http://mimesis-dergi.org/?p=5083

http://www.bursahaber.com.tr/sahnenin-siiri-makale,126.html

http://www.timeoutistanbul.com/s77189/tiyatro/selim_atakan_ve_engin_alkan_roportaji

http://yenisafak.com.tr/Cumartesi/?i=257377

http://www.taraf.com.tr/haber/acilista-emek-ve-akm-tepkisi.htm

http://www.taraf.com.tr/haber/cadilar-aslinda-tanricadir.htm

HEKATE’NİN ŞARKISI WEB

http://hekateninsarkisi.blogspot.com/

http://www.facebook.com/hekate

“..Sahnedeki devinimi, bedensel şeması, “genelçekim” ekseni, tempo-ritim kavrayışı doğru dürüst ayırt edilemiyor…
…Gereksiz edimler içerisinde (yüz hareketleri ve jestleri) bedene ve bunun sonucunda saptanan devinimler bütününe ilişkin görsel anlatımlılık olarak mimikleri hiç mi hiç yerine oturmuyor…
…Onun devinimi kassal düzeyde. Adımları, jestleri ve birbirine bağlı tutumları canlı senfoni gibi. Değerlendirme aracıyla yani gözle değil, bütünüyle kas sisteminin kendisi olan yaratımının aracıyla yaratıyor ve düzenliyor…
…Uğur Polat’ta son derece gelişmiş bir kassal bellek seziyorum. Harry’nin yaşanmış coşkularının kışkırttığı içsel yönelimlerinin derin içsel özünü duyumsuyor, duyumsadıklarını bedenini de aksiyona dâhil ederek seyredene estetik bir buket olarak aktarıyor…
…Gövdesini dışsal ifade çizgisi boyunca nasıl çalıştırıyor, inanılacak gibi değil!..
…Deviniminin gerçek algısını görsel düzeyde bırakmayarak, mükemmel çene yapısından süzülen güzel gülümsemesini yudumlatarak seyircisini etkisi altına alıyor…
…Gözlerini kısarak kuşkusunu, açarak merakını, derinden bakarak dikkatini, eğerek üzüntüsünü başarıyla ifade ediyor…
…Yeteneği yok demeyeceğim, ama öncelikle repliklerinde hangi heceleri ya da sözcük gruplarının üstüne basılması gerektiğini öğrenmesini salık vereceğim. Türkçe sözcüklerde genellikle hafif bir vurgu var zaten, Özen’in bu vurguları çarpıtmasına gerek yok ki! Örnek: “… Masamı her zaman donatırım…” Sözcük türeten eklere de vurgu yüklememeli Damla Özen. Vurguyu kendine çeken iyelik eklerine de dikkat etmeli. Soru eki olan “mi”yi de vurgulu söylememeli…”
…Vücut dili için önemli sayılan organlarını, yani gözlerini, ellerini, ağzını, omuzlarını ve bacaklarını gayet iyi ve hiç abartmadan kullanıyor…”*

Yukarıdaki ifadeler, yakın zamanda okuduğum Üstün Akmen’ e ait tiyatro eleştirilerinden ve bu ifadelerin sahibi de Uluslararası Tiyatro Eleştirmenleri Birliği Türkiye Merkezi Başkanı.

Üstün Akmen’ le uzun uzadıya yeni bir kalem kavgasına girme heveslisi değilim, onun için diyeceğimi kestirmeden diyorum;

Ey eleştirmen! Oyunculara dediklerinden hiçbir şey anlamıyorum. Yazdıklarının tumturaklı rokokoları hiçbir şey anlatmıyor. Söz ettiğin konulardaki bilgisizliğini manipüle ediyor, ahkâm kesiyorsun.

İla ki yazacaksan, “beğendim” , “beğenmedim” de ve geç, mesleğimize daha az tahribat verirsin.

ENGİN ALKAN

*İfadeler, Üstün Akmen’ in  Savaş Bezirganları için: -Korku ve Sefalet- ile -Savaş ve Barış-, Asuman Dabak Tiyatrosu’nda Başarılı Bir Komedi: Şahane Düğün, İstanbul’da Tanpınar Uyarlaması: Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Alın Size Başarılı Bir Garajistanbul Projesi daha: Histanbul,Genç bir kadının evrak-ı metrukesi: 4 Artı 4 yazılarından alıntılanmıştır.

Yalçın DOĞAN

(HÜRRİYET )

Lorca’nın 70 yıl önce yazdığı dram Türkiye’nin bugünkü trajedisi

Lorca’nın yetmiş yıl önce yazdığı Bernarda Alba’nın Evi oyunu Türkiye’nin bugünkü trajedisini anlatıyor adeta.

Ürken toplum baskı altında boğucu bir çaresizlik içinde. O çaresizlik şimdi lav püskürtüyor, yanardağ patlıyor. Yanardağ patladığında, herkes altında kalıyor. Yasaklara karşı çıkarak, yeni yasaklar getirenler en başta.

- Bırakın kaçsın.

- Hayır, öldürsünler.

- Bu kadar çok mu seviyorsun bu adamı?

- Hem de çok. Gözlerine baktıkça, kanı ağır ağır içime işliyor.

Saksılarda sardunyalar. Bir çeşme, kırık dökük bir at arabası. Akdeniz güneşiyle aydınlanan bir Endülüs evinin avlusu. Bernarda Alba’nın Evi.

Eşinin ölümü üzerine, Bernarda evde sekiz yıllık yas ilan ediyor. Evde yaşları yirmi ile kırk arasında değişen beş kızıyla birlikte yaşıyor. Sekiz yıl kızlar dışarıya adım atmayacak, pencereler kapalı kalacak, dünyaya duvar örülecek.

Ev değil, hapishane. Boğucu bir baskı. "Oturun evde oya işleyin." Kızlarıyla övünüyor, "erkek eli değmedi onlara". Oysa, kızların arzusu tam tersi.

Üstelik, bu arada en yaşlı ve çirkin kız, mirastan en büyük pay ona kalıyor, köyün en yakışıklı erkeği, 25 yaşındaki Pepe El Romano ile nişanlanıyor.

El Romano eve bir giriyor, flört etmediği kız kalmıyor. En güzel ve en küçük kız Adela ile ise, duvarlar yıkılıyor, flört ateşli aşka dönüşüyor. Hapishanede yasak aşk. Ablasının nişanlısıyla aşk saatleri.

Faşistlerin kurşunlarıyla can veren İspanyol şair ve yazar Federico Garcia Lorca’nın ölümünden önce yazdığı son eser, Bernarda Alba’nın Evi’ni geçenlerde İstanbul’da, Kağıthane Sadabat Sahnesi’nde izliyorum.

KUSURSUZ YÖNETİM

Engin Alkan’ın kusursuz yönetiminde Ayça Telırmak, Bernarda rolünde, Elçin Altındağ, genç ve güzel kız Angustias rolünde ve diğer kızlar harika bir oyun sergiliyor. Dekor, kostüm, ışık, eserin Türkçesi eksiksiz.

Sevginin, hayata bağlılığın, gençliğin fışkırabileceği bir ev, Bernarda diktasında cehenneme dönüyor. O cehennemde bir yasak aşk. Bernarda’nın elinden eksik etmediği baston, katı yasalar yerine, acımasızlığın simgesi.

Ne var ki, aşk ne baston dinliyor, ne cehennem. En yasak duygu, çölde boy atıyor.

Koyduğu amansız yasağın çiğnenmesiyle çılgına dönen Bernarda’nın gözü hiçbir şey görmüyor. Hatta, diğer kız kardeşler, onca kıskançlıklarına rağmen, en küçüklerinin kaçmasına ortam hazırlarken, Bernarda namusun ancak ölümle temizleneceğine inanıyor. Çok üzülse bile.

Angustias intihar ediyor.

Gitarı ve piyanosuyla besteler de yapan Lorca, ressam Salvador Dali ve film yönetmeni Luis Bunuel’in yakın dostu, İspanyol edebiyatının dünyaya armağan ettiği en büyük, en devrimci yazarlardan biri. Benim çok sevdiğim yazarlardan.

1936 yılında, İspanya İçsavaşı sırasında faşistlerin onu kurşuna dizerek öldürmesi, Lorca’yı daha da ölümsüz kılıyor. Lorca, hüzün ve direniş ve başkaldırıyla özdeş.

BOĞUCU BİR ÇARESİZLİK

Türkiye’nin boğucu günlerinde böyle bir oyunu izlemek, yasaklarla bir yere varılmayacağını bir kez daha gösteriyor. Hele de, o baskıyı yaşamış ilk elden anlatılırsa.

Ancak, baskı iki taraflı. Bernarda’nın baskısı bir yanda. "Yasakları kaldırmak gerek" diyenlerin baskısı öte yanda. "Yasakları kaldıralım" derken, sadece kendisi için açılan özgürlük pencereleri aslında başkalarına yeni yasaklar getiriyor.

Ürken toplum baskı altında boğucu bir çaresizlik içinde. O çaresizlik şimdi lav püskürtüyor, yanardağ patlıyor.

Yanardağ patladığında, herkes altında kalıyor. Yasaklara karşı çıkarak, yeni yasaklar getirenler en başta. Masum bir aşka kapılan genç kız en önce.

Angustias çaresizle kıvranıyor, intiharı seçiyor. Toplum gözü önündeki intiharla, aslında Bernarda’nın dolaylı cinayetiyle, kendine yeni bir yol arıyor.

Lorca’nın yetmiş yıl önce yazdığı dram, Türkiye’nin bugünkü trajedisi.

17 MART 2008

Faşist Franko’ dan
Bernarda Alba’ nın Evine
"Bernarda Alba’ nın Evi"
İstanbul Şehir Tiyatroları

İstanbul Büyükşehir Belediye Tiyatrosu, son dönemde sahne yıkımları ve değişen yönetim sistemi ile gündemde. İstanbul kentinin en büyük tiyatro oluşumu, 2007/08 sezonunda oyunlarıyla değil ama maalesef oluşan kargaşa ile gündeme geliyor. Bu kargaşayı çıkaran kişilerin amaçları hedefine ulaşıyor. İstanbul Şehir Tiyatrosu’ nun sonu pek parlak görünmüyor. Yanlış oyun seçimleri, yöneten takımın sürekli tiyatroya ket vurması oyuncuların da moralini bozmuş durumda. Sahnede oynanan oyunun içine başka düşünceler girince, olmuyor, oyunun mayası tutmuyor. “Bernarda Alba’ nın Evi” bu durumdan az da olsa sıyrılmışa benziyor.

Yöneten ve Teknik Ekip
Oyunu sahneye Engin Alkan koymuş. Yöneten anlamında iyi bir iş çıkarmış. Sahne grafiğini iyi tespit etmiş Sayın Alkan. Kadınlara yönelik bağnazca düşüncenin ne denli iğrenç olduğu konusuna dikkat çekmiş. Günümüz Türkiye’sinin kadına olan yaklaşımını da sahneden göstermiş. Oyuncu bayanların rol seçimleri de çok doğru olmuş. Bedensel hareketlilikte bir takım sorunlar mevcut. Oyunun belli bölümlerinde giyilen gecelikler bayan oyuncuların oturup kalkmasını gölgeliyor. Oyuncu, izleyenleri düşünerek oyun içinde bir takım yavaş ve aksak hareketlerde bulunabiliyor. Doğal hareketlilik sahnede bir anda yok olabiliyor. Hale Toledo çevirisine de yazacaklarım var. Oyunun diyalog bölümleri nedendir bilinmez şiir gibi konuşmalarla geçiyor. Tamam 1930′ lu yılların kadınlara uyguladığı baskıcı despotizm ve trajik bir öykü var ortada. Ama illa ki trajedi denilince neden ‘şiirsel’ konuşmalar ortaya çıkar? Çeviriyi yaparken diyalogların akıcılığına biraz daha dikkat etmek en mantıklı olanı…

Ayhan Doğan, uyguladığı dekor ile muhteşem bir çıkarmış. Elbette bu dekoru ışıksız düşünmemek lazım. Işıkla dekorun bu denli iç içe girdiği bir gösteri izlemek izleyenleri de büyülüyor. Işıkta Özcan Çelik dekorla iyi birer ikili oluşturmuşlar. Bahçe bölümünün gece oluşan nüansında her iki kişinin kıvrak zekasını izliyoruz. Kostümde Nihal Kaplangı konuya uygun dönem elbiseleri seçmiş. İyi güzel de o geceliklerin halini hiç mi hiç beğenmedim. Beyaz, kefen gibi gecelikler herkesin üzerinde. Genç ve yaşlı olma bağımında gecelik çeşitliliği oluşturulsa hiçte fena olmazmış.

Oyunun Konusu
İspanyol edebiyatının önde gelen temsilcilerinden Federico Garcia Lorca’nın 72 yıl önce yazdığı metin, ayrıca yazarın öldürülmeden önce yazdığı son oyunu olma özelliğini taşımaktadır. Bernarda Alba’ nın evinde cenaze töreniyle başlayan oyunda; Despot Bernarda Alba (Ayça Telırmak), Akli Dengesi Yerinde Olmayan Annesi Maria Josefa (Bercis Fesçi) ve değişik yaşlardaki beş kızıyla yaşadığı evde sekiz yıllık yas ilan eder. Bu zaman zarfında kendisi dahil kimseler evden dışarıya adım atamayacaktır. Pencereden dahi dışarıya bakmak yasaktır. Evde bulunan kızlar 8 sene boyunca erkeksiz ve bakire bir hayat geçireceklerdir.

Fakat evdeki kızlardan, 39 yaşındaki Angustias’a bir talip çıkar. Kasabanın yakışıklı erkeği 25 yaşındaki Pepe El Romano’nun yaşlı ve kalacak mirasla zengin olacak kişiyle nişan yapması, evdeki çıkmazları daha da karmaşık hale dönüştürür. Kardeşler arasında kıskançlık boy gösterir. Pepe El Romano için kız kardeşler birbirlerine düşerler.

Yazar Lorca, İspanyolların en kanlı dönemi olan Faşist Franko Rejimi’ ni Bernarda Alba’ nın üzerine yükleyerek sahneye taşımış. Bernarda’ nın kızlarına yaptığı despotizm dönemin koyu Katolik baskıcı din hegemonyasını ve Franko’ nun halkı yıldırma hamlelerini simgeliyor. Sevgili Engin Alkan’ı kutluyorum, bu denli bir konuyu sıraladığım durumları kotararak sahneye taşımış.

Oyuncular
Ayça Telırmak, Bernarda Alba rolü ile karşımızda. Öncelikle duruşu ile karakterine hayat veriyor. O despot anne tavırları daha sahnedeki duruşunda beliriyor Sayın Telırmak’ ın. Anne rolü için biraz ‘genç’ görünse de, tavırları ve davranışları ile rolünü kurtarıyor. Bercis Fesçi, Maria Josefa’ nın kaçık ruh halini iyi incelemiş. Rolünün psikodinamik yapısını güzel tespit etmiş. Hülya Arslan’ nın ‘hizmetçi’ rolü çok mühim. 2 lokma yemeği yemek için kendinden geçercesine yemeğe saldırması, dönemin sosyal sınıf sıkıntısını ön plana çıkarıyor. Sevil Akı, Özlem Türkad, Ayşen Çetiner, Elçin Altındağ, Aslı Nimet Altaylar için yazacaklarım hemen hemen aynı. Askeri baskıya, töre baskısına ve aile içi şiddete maruz kalan kadınların bütün ruh halini sahneye taşıyorlar. Sadece şunu söylemek istiyorum; akşamın karanlığında evin bahçe kısmında neden üzerlerini örtme telaşına giriyorlar?

Engin Alkan iyi bir iş çıkarmış. Fakat oyuncuların oyuna adaptasyon sorunları var. Bunu da İstanbul Şehir Tiyatrosu’ nun son dönemde yaşadığı kaosa bağlıyorum. Önce Sevgili Engin’ i sonra ekibin tamamını kutluyorum. Oyun Şehir Tiyatroları’nda devam ediyor. Bu sezon içinde mutlaka izlenmeli. İyi seyirler…

Dip Not
Marx’ ın ‘yabancılaşma’ teorisini mutlaka irdeleyin. İrdeleyin ki içinden geçtiğimiz dönemin baskıcı, despot yapısını anlayın. Bir kez de olsa ‘kapitalist sömürü’ nün dışından bakın olaylara

HÜSEYİN SORGUN 31 Aralık 2007, Pazartesi / Zaman Gazetesi

Bernarda Alba’nın Evi örnektir bu söylediklerime. İspanyol edebiyatının güçlü kalemi Federico Garcia Lorca’nın yazdığı son oyun Bernarda Alba’nın Evi, kadınların dünyasında bir yolculuğa çıkarıyor seyirciyi. Oyun, İstanbul Şehir Tiyatrosu’nda Engin Alkan rejisiyle sahneleniyor.

Bernarda Alba (Ayça Telırmak), ikinci kocasını da toprağa gömüp, yas tutanları savuşturduktan sonra hane halkına ilan eder yas geleneğini: "Sekiz yıllık yas süresince, sokaktan hava sızmayacak içeri. Kapılar, pencereler tuğlayla örülmüş gibi davranacağız. Babamın evinde de böyle olmuştur." İlk eşinden bir, ikinci eşinden dört kızı, iki hizmetçisi ve annesi ile birlikte yaşayan Bernarda Alba, varlıklı, gururlu ve sert bir kadındır. O, yas ilan edip bunu sürdürmekte kararlı görünürken, evlenme çağındaki kızları için durum hiç de kanıksanacak türden değildir.

Bernarda’nın kocasının neden öldüğünü bilmeyiz. Bildiğimiz bir şey vardır ki, avlunun dışında hayat hiç de iyiye gitmemektedir. Ve Bernarda kocasının yokluğunda, beş kızının namusunu korumanın ağırlığını üzerinde hissetmektedir. Evin sınırlarını avlu duvarlarıyla çizmesinin nedeni budur. Ancak dışarıdaki değişim içeride gelgitler meydana getirmekte gecikmez. Kurallara ilk isyan seksenine dayanmış yaşı ve yarı meczup haliyle annesi Maria Josefa’dan (Bercis Fesçi) gelir. Bu öylesine önemsenecek bir durum değildir, küçük kızı Adela’nın (Aslı Altaylar) durumunun yanında. İlk eşinden olma büyük kızı Angustias (Elçin Altındağ), Pepe adlı gençle nişanlanırken, bu genç adam birçok yürekte başkaca gelgitlerin izlerini bırakacaktır. Ne küçük kardeşi Adela’yı yüreğinden geçenleri dile döktüğü için ayıplayan Martirio (Özlem Türkad), ne umursamaz tavırlarına rağmen Amelia (Ayşen Çetiner), ne de çoktan vazgeçmiş görüntüsüne rağmen Magdelena (Neslihan Öztürk) kayıtsız değildir olan bitene.

Bu yolculukta Bernarda’nın da gözlerini açmaya çalışan sırdaşı La Poncia (Sevil Akı) olacaktır. Ancak gecenin karanlığı çöktüğünde gerçeklerin başka çehreye bürünmesi doğaldır. Avlunun dışından gelen dilenci kadın (Oya Palay), aslında dışarıdaki hayatın bir suretini verir. Arada bir duyulan sesler ve bir kadının namus yüzünden katledilmesi de dışarıya dair bilgiler arasındadır.

Bernarda Alba’nın Evi, kocasını kaybetmiş bir kadının, babalarını kaybetmiş beş kız kardeşin ve hepi topu on kadının ortak öyküsünü sahneye taşıyor. Lorca’nın anlattığı öykü, Engin Alkan’ın ustalıklı rejisi ve oyuncuların en ince detaylarına kadar canlandırdığı kadın karakterler ile sıcak bir anlatı olarak akıp gidiyor. Bir masal atmosferinde başlayan oyun, yalın bir gerçekle sonlanırken, özenle hazırlanmış gelinlik kefene dönüşüyor. Korkuların gölgelediği kadın yaşamlarından izdüşümlerle ilerleyen Bernarda Alba’nın Evi ikinci bir yasla sarsılırken, geriye duygusal gelgitlerin örselediği yorgun kadınları miras bırakıyor. Bir de avlunun içine sızıp dengeleri altüst eden Pepe’yi…

Bernarda Alba’nın Evi’nden bir ışık sızıyor dışarı… Asırlık korkuları ürküten ve insan sıcaklığını hissettiren bir ışık… Pepe, bu ışığın izini sürüyor…

Sahi onun öyküsünü kimden dinlemeli?

Belki de bütün kadınlardan!..

HÜSEYİN SORGUN

Bernarda’nın kanlı zinciri

Faşist Franco’nun paramiliter güçleri olan Falanjistlerce öldürüldüğünde hayatının baharındaydı Federico Garcia Lorca. 1936 yılında mahkemesiz ve sorgusuz bir biçimde infaz edildiğinde otuz yedi yaşındaydı, ardında onlarca şiir ve tiyatro eseri bırakarak cennete göç etti. Lorca köklü Ispanyol edebiyatının genç bir yetenek olarak yegane sürdürümcüsü oldu yaşadığı yıllarda (1999-1937). Yapıtlarında İspanyol halk edebiyatının geleneksel motifleri olan halk masalları, efsaneler ve deyişleri şiirsel bir dille ustaca kullanarak modern İspanyol tiyatrosunda haklı ve önemli bir yer edindi..

Lorca başta kadın sorunsalı olmak üzere aşk, evlilik, cinsellik, töre, kıskançlık temalarında oyunlar kurgulayarak yaşadığı yıllarda hayatı farklı bir düzlemde algılayan ve yaşayan, yaşadığı gibi yazabilen tutarlı bir devrimci olarak üretimlerde bulundu. Sanat yaşamına şiirle başlayan ve ilk dönemlerde yazdığı şiirleri Roman cero Gitarno (Çingene Baladları) adıyla yayınlayan Lorca, daha sonra tiyatroya yöneldi ve Marina Pineda, Eskicinin Tazesi, Kız Kurusu Gül Hanım, bir üçleme olarak yazdığı Kanlı Düğün, Yerma ve Bernarda Alba’nın Evi gibi önemli yapıtları dünya tiyatro literatürüne kazandırdı.

İstanbul Şehir Tiyatroları bu üçlemenin sonuncusu olan Bernarda Alba’nın Evi adlı oyunu, Hale Toledo’nun çevirisi ve Engin Alkan’ın sahne yorumu ve uygulamasıyla seyirciyle buluşturdu. Dekor tasarımını Ayhan Doğan’ın kostüm tasarımını Nihal Kaplangı’nın yaptığı oyunun ışıkları ise Özcan Çelik’e ait.

Bernarda Alba’nın Evi’nde yazar, ikinci kocasını henüz gömmüş, otoriter, onurlu ve törelerle kendini var etmeye adamış Bernarda ve yaşları yirmi ile kırk arsında beş kızının trajik öyküsünü anlatıyor.

Bernarda ikinci kocasını ölümü ile kızlarını evde toplar ve 8 yıllık yas boyunca nasıl yaşayacakları ve hangi kurallara riayet edeceklerini sert ve otoriter bir tavırla kızlarına söyler. Kızlar evden dışarıya çıkamamakta ancak evin avlusuna hava almak için çıkabilmekte, sokağı da sadece kendi odalarının pencerelerinden görmektedirler. Evin en küçük kızı Adele, “Benim derim de sizinki gibi olsun istemiyorum. Yarın yeşil fistanımı giyeceğim ve sokağa çıkacağım” diyerek bu ‘manastır’ yaşamına ilk itiraz eden ve bu asiliğini canıyla ödeyen bir isyankar olarak karşımıza çıkar.

Kadının töre ve aşk kıskacında özgürlüğünün elinden alınması ve düşürüldüğü dramatik durumunun tarafsız, gerçeğe yatkın ve nesnel anlatımı olan Bernarda Alba’nın Evi, ele aldığı konunun yetkince anlatımı, dramatik kurgusu ve iç gerilimi ile Lorca’nın en sağlam oyunu olarak kabul görmüş, evrensel anlamda bir başyapıttır.

Yönetmen Engin Alkan, oyunun sahne yorumunda farklı bir çeviri ile işe koyulmuş ve şimdiye kadar bilinen Turan Oflazoğlu çevirisini öteleyerek Hale Toledo’nun çevirisini tercih etmiş. Ancak başta söylenmeli, çeviri dilsel kırılmalar içeriyor. Örneğin bulundukları yerleşim yerine kimi yerde köy, kimi yer de kasaba deniliyor. Bir başka yerde tanrı, bir başka yerde Allah deniliyor vs.

Ancak Engin Alkan’ın Lorca’ya yaklaşımını dürüst ve iyi niyetli bir girişim olarak sahnedeki yorumundan çıkarmak mümkün. Alkan yorumunda üç perdelik oyunu iki perdeye indirerek, anlatımı güçlendirmiş ve konuyu daha özlü ve daha anlaşılır bir reji yorumuyla sahneye taşımış. Yorumunu, töre ya da başka gerekçelerle bastırılan duygular ve kuşatılmış hayatların trajik sonuçları üzerine kuran Alkan, yorumuyla bugünün gerçekliğine de özel bir vurgu yapıyor ve trajik olanı neden sonuç bağlamında tartışmaya açıyor.

Oyunda bir başka önemli unsur da teknik tasarımın başarısı, dekor, kostüm ve efektler oyunun görsel anlatımını güçlendirdiği gibi aynı zaman da oyun kişilerinin (özellikle kızların) ruhsal ve duygusal durumlarını yansılaması anlamında özel bir vurgu içeriyor. Engin Alkan oyunu baştan sona yanı başında kilise bulunan varlıklı olduğu her halinden belli olan evin avlusunda devindiriyor. Sahne tasarımının bu yorumla düzenlenmesi ve aksiyonun avluda anlatımı hem dinsel ve töresel esareti hem de kapatılmışlığın ve özgürlüksüzlüğün trajik vurgusu imleniyor. Ayrıca oyunda kullanılan müzik ve efektler sahnede olağanüstü bir atmosfer yaratıyor.

Oyunculuklarda ise kimi sorunlar olmasına karşın genel olarak, tragedyanın bütününün anlatımında ses, tavır ve duygu değişimi özel bir çabadan söz edebilmek mümkün. Oyuncuların Lorca’yı algılayış ve anlatımlarının doğru ve tutarlı bir çizgide giderken kimi rollerde duygusal derinliğin yeterince açığa çıkarılamadığı gibi bir izlenim ediniliyor.

Sonuç olarak Lorca’nın ve kadın doğası, kıskançlık, bastırılmaya çalışılan cinsel dürtüler gibi insana dair psikolojik değerlerle tamamladığı gerçeğe yatkın, kendi yaşadığı coğrafyanın da kültürel değerleriyle harmanladığı tragedyası Engin Alkan’ın yönetiminde amacına ulaşıyor ve görsel olarak başarılı bir seyirlik ortaya çıkıyor.

7-9 Kasım 2007
Üsküdar Kerem Yılmazer Sahnesi

Burçak ÇÖLLÜ

İçimde bir hoşnutluk var.
Zira, Üsküdar Kerem Yılmazer Sahnesi’ nde, Bernarda Alba’ nın Evi’ ni izledim.
Tiyatro seyirciliği maceramın bir numaralı kahramanı olan İBB Şehir Tiyatroları’ yla, geçen sezon sancılı bir ilişkimiz vardı…Bu sancı, biletlerin satışı bir bilet firmasına teslim edilip, o firmadan kaynaklanan aksilikleri yaşamak zorunda bırakılışımızla başladı.
Biletleri bir liraya satarak yapılan beceriksizce promosyon ve tiyatronun, tiyatrocuların düşürüldükleri durum, sırf neredeyse bedava diye asla cazip bulmayacağı oyunlara bilet alıp oyunu kendilerine de, oyunculara da zehir eden seyircilerin kulağımıza gelen haberleri var sonra.
Muhsin Ertuğrul Sahnesi yıkıldı yıkılacak diye diken üstünde, bütün bir sezon internette reklamı yapıldığı halde asla oynamayan Saygılı Yosma’ nın oynatılmama sebeplerini düşünüp dururken biz, bir türlü şöyle koltuğumuza kaykılıp zevkten dört köşe olarak izleyebileceğimiz bir oyun bulamayışımız, bulduklarımızı – sanki zaten olması gereken bu değilmiş gibi – başımıza taç diye konduruşumuz, şahit olduğumuz şaşılası isteksizlikteki oyunculuklar, şaşılası hantallıktaki rejiler, müzikli oyunların müzikal yetersizlikleri derken, Şehir Tiyatroları’ ndan bütünü bütününe kopmayışımız, geçen sezonun yapımlarından Keşanlı Ali Destanı’ nın, Barut Fıçısı’ nın, Titanik Orkestrası’ nın yüzsuyu hürmetine olsa gerek.
Uluslararası Mekan Tiyatro Festivali’ nin de yapılmadığı bir yazı geride bıraktıktan, 2007-2008 sezonu adeta bariz bir tekseslilikle başladıktan sonra, sezonun ikinci ayında, Üsküdar’ da Bernarda Alba’ nın Evi’ ni izledim.
Şimdi içimde bir hoşnutluk var.

Çünkü Engin Alkan, hala Şehir Tiyatroları’ nda. Hala oyun koyuyor sahneye. Hala aydınlık şehidi bir yazarın oyununu; kimsenin yapmadığını yapıp internette açık prova günlükleri yayınlayan bir rejisörün temiz, pürüzsüz ve yaratıcı rejisiyle izlememiz mümkün.
Çünkü, Şehir’ de hala muhteşem oyuncular var. Bernarda Alba olmak için yaratılmışçasına oynayan Ayça Telırmak, bir insan en fazla ne kadar Poncia olabilirse sahnede o kadar Poncia olarak her rolün oyuncusu olduğunu ispat eden Sevil Akı, kanlı canlı bir Amelia yaratan Ayşen Çetiner, Angustias’ ta kusursuz inandırıcılıktaki Elçin Altındağ, kendisine dair ezberimizi Dilenci Kadın’ la bozan Oya Palay… Ve Martirio rolünde içinden görülmedik, duyulmadık bir cevher çıkaran, kendisini önceden bilmeyenleri duygulandıran, bilenleri ise büyüleyen Özlem Türkad…

İçimde bir hoşnutluk var çünkü tiyatronun, Şehir Tiyatroları’ nda kaybettiğim o büyüsünü, yine Şehir Tiyatroları’ nda anımsadım.

Bu oyunu gidip görmenizi tavsiye ederim. Belki hayatınızdaki eksikliğin farkında bile değilsiniz, izledikten sonra farkına varacaksınız.

Belki sadece güzel rejinin, güzel dekorun ve ışığın, cüretkâr farklılıktaki kostümün, özenle seçilmiş müziğin, vurucu hikayenin ve üst düzey oyunculuğun tadını çıkaracaksınız.

Belki de, insan ruhunun, insan sıcaklığının, tabulara, bağnazlığa, aile ve çevre baskısına karşı duruşuna yazılmış bu en kalp acıtıcı övgü, size bir şeyler söyleyecek. İnsan üstünde kurulan baskının, sonunda nasıl ters tepebileceğine dair bir söz? Belki de günümüze dair bir kelam?
Belki de değil…

Başka bir şey için değilse de, Bernarda Alba’ nın Evi’ ni, sadece tiyatroyu sevdiğiniz için izleyin.

www.herkesetiyatro.com

Bernarda’nın Edep Cinayeti 

Ömer Kavrut

İ.B.Ş.T’ bu sezonda da son derece güzel hazırlanmış iddialı bir oyunla karşimızda. "BERNARDA ALBA’NIN EVİ" Bu oyunu okurken bile ruhunuzu ağır bir trajedi burukluğu kaplıyor. Gizli gerçeği damarlarınıza kadar yaşiyorsunuz. Bu evin içinde boğuluyorsunuz çünkü, aşk yok, sevgi yok, neşe yok, her yer siyaha bürünmüş, yasa bürünmüş, sönmüş kalpler ve tükenmiş ümitlerle dolu. Tutkuların yoğunlaşip alevden bir fırtınaya dönüşeceği günü, an be an takip ediyorsunuz. Aşk’ın, sevginin insan üzerindeki yoğunluğuna tanık olurken, erkeğin kadın üzerindeki, kadının erkek üzerindeki, aşkın insan üzerindeki, insanın insan üzerindeki önemini gözlerinizle görüyorsunuz. Oyunun konusu; "Güçlü ve varlıklı bir kadın olan Bernarda kocasını yeni kaybetmiş evini dış dünyaya kapatmıştır ve sekiz yıllık yas ilan eder. Yaşlı annesi, hizmetçisi ve yardımcısı Poncia ve beş kızı ile birlikte yaşar. Aileyi despotça, kendi erdem ve istekleri doğrultusunda yönetir. Ev sanki ev değil, hapishanedir. Baskı altındaki kızlar büyük sorunlar yaşar öyle bir sorun ki hepsi tek bir erkeğe muhtaç olacak kadar, tek bir erkeğe aşık olacak kadar hayattan düşerler ve sonunda evin en küçük kızı Adela’a canına kıyar."

Ey kadınlar, güzeller, eşsizler, şu yeryüzündeki biricik kıymetliler. Nice canı ateşleyip, o ufacık yürek içinde eşsiz dalgalanmalar başlatan, tarifsiz ve eşsiz bir duygu fırtınasında; bazen merhamet, bazen kardeş, bazen ana, bazen cıma, bazen sevgi, sadece sevgi, bazen de şehvet yanlızca şehvet uyandıran kadınlar. Ey gözlerinize yittiğim neydi günahınız sizin? Elma çaldiginiz için mi verildi size bu ceza?

Ah Bernarda, vah Bernarda ne istedin kızlarından? Neden şu cennet kopyası güzelim dünyayı, cehennem çölüne çevirdin. Onlar aşk istediler, sevgi istediler, sevmek sevilmek istediler. Kızlarının düşlediği günah değil, yalan değil, orospuluk değil, kanından fışkıran bir tutku, tertemiz bir aşktı. Hep uzak oldukları, hep acısını çektikleri, tıpkı su gibi, ekmek gibi, sevgiyle kuşatılmış, güler yüzlü bir erkek düşledi kızların. Onları sevmek, öpmek, koklamak, sımsıkı sarılıp başlarını güvenle yüreklerine yaslayacakları bir erkek beklediler hep. Kendi erdemlerin uğruna hem kendine hem de kızlarının canına okudun. Onların bir yürek taşidığı, kocaman kızlarının bir köle olmadığı, insan olduğu hiç mi hatırına gelemedi? Evinde çalistirdigin hizmetçi, erkeklerin yalnız kadınlar üzerindeki gücünün farkındayken sen Bernarda, ikinci kocayı gömen Bernarda bunu bilmiyor muydun yoksa ? Hayır hayır, o kadar gurulusun ki kendi ellerinle bağladın körelmiş gözlerini, vicdanını da dinlemedin, iyilik meleğini, aşk meleğini inatla susturdun aptalca kurallara boyun eğdirdin. Peki değdi mi o taptaze kızının ölümüne. Bir erkek ruhunun, bir erkek bedenin, bir erkek kanının, aşkın, sevginin en önemlisi yaşam sebebi sevginin, sevmenin kardeş bağlarını bile yok sayabileceğini anladın mı Bernarda? Bilmediğini biliyor, inanmadığına inanıyor gibi davrandığın için, kurallarını herşeye rağmen yaşatıp, kadını, erkeği, tutkuyu ve sevgiyi ya da kızını öldürdügün için mutlu musun Bernarda?

Bu evin içine herkes bir kerede olsa mutlaka girmeli. Acı da çekecek olsanız mutlaka girin. Belki elinizdeki kıymetin farkına varır, göremediğinizi görürsünüz. Özellikle de doğu bölgesini davet ediyorum bu eve çünkü "töre" cinayetlerine karşi çok iyi hazırlanmış bir tez "EDEP CİNAYETİ" gibi mesela. Engin ALKAN’ın yönetmenliğini üstlendigi çevirisini Hale TOLEDO’nun yaptığı "BERNARDA ALBA’NIN EVİ" gerek rejisi, gerek ışığı, tekniği ve oyuncularıyla son derece yüksek bir oyun. Ve bu oyunu kendinize çok uzak bulmayacağınıza inanıyorum. Özellikle de kızların ve hizmetçilerin"yünleri dövdüğü sahne" çok sıcak bir sahne, çok bizden bir sahne, yerinde ve güzel düşünülmüş bir sahne. Benim oyunu izlerken dikkatimi çeken, aklımda kalan ve düşündüren iki kısa bir diyalog var biri;

La PONCİA: Bu kadar çok mu seviyorsun bu adamı?

ADELA: Hem de çok. Gözerine baktıkça kanı ağır ağır içime işliyor.

Bir diğeri ise;

ANGUSTİAS: Mutlu olmam gerekiyor ama değilim.

BERNARDA: Aynı şey.

Bu replikleri buraya yazmamın tek bir nedeni var o da düşünmeniz. Lütfen şöyle bir bakında hayata derin ve tarafsızca, aklınız, ruhunuz ve kalbinizle aşk’ı bir de mutluluğu düşünün. Ertelemeyin hala nefes alıyor, düşünebiliyorsanız bunu yapın. Eğer yapmazsanız zoru tercih etmemiş olur, mandan uzaklaşırsınız.

Emeği geçen herkese teşekkürler.

www.tiyatrodunyasi.com

ZEYNEP AKSOY / TARAF GAZETESİ
Endülüs, 1930’lar… Bernarda Alba beş kızı ve hizmetkarlarıyla kocasının cenazesinden döner ve evde sekiz yıllık yas ilan eder. Yaşları 20-38 arasında değişen beş genç kadın, Bernarda’ nın yaşlı ve aklını yitirmiş annesi ve hizmetkarlar için tam bir domestik baskı rejimi hakimdir artık evde. Avlunun dört duvarının dışındaki hayattan izole, birbirleriyle didişerek, klostrofobik bir aile girdabının içinde savrulurlar. Kurtuluş bir tek Pepe el Romano adlı (sahnede asla görmediğimiz) gençle evlenmek üzere olan en büyük ve en çirkin kız Angustias için mümkün görünmektedir. Tabii Pepe’nin asıl sevdiği en küçük kız Adela’ dır ve kıskançlık, sevgisizlik, anne baskısı bu Endülüs evinin duvarları arasında bir araya gelerek büyük bir trajediyi hazırlar.
İstanbul Şehir Tiyatroları’nın sahneye koyduğu Bernarda Alba’ nın Evi, İspanyol şair ve oyun yazarı Federico Garcia Lorca’ nın Franco’ nun polisleri tarafından kurşuna dizilmesinden üç ay önce 1936’da tamamladığı son oyunu ve Kanlı Düğün ve Yerma oyunlarıyla birlikte köy üçlemesinin üçüncüsü. Bir evin içinde sadece kadınlar arasında geçmesine rağmen, “hanımağa” Bernarda’ nın kızları ve hizmetkarları üstünde kurduğu baskıyı ana tema yapmasıyla, yazıldığı sıralarda yaklaşmakta olduğu aşikar faşist Franco rejimiyle yaşanacakları simgelediği, bir anlamda öngördüğü yadsınamaz. Karanlık ve klostrofobik bir oyun Bernarda Alba’ nın Evi, ruh daraltan türden, ama diyaloglarının ve karakterlerinin sağlamlığı ile bir o kadar da iyi.
Bernarda Alba’ nın Evi’ni sahneye Engin Alkan taşımış. Karakterlerin oluşturulmasında hepsine tek tek gösterilen özen, yün kabartma sahnesi gibi kastın koro olarak kullanıldığı yaratıcı ve hoş fikirlerle temelde başarılı bir reji. Bir İspanyol evi avlusundan oluşan dekor tasarımı(Ayhan Doğan), yaşlı ve çılgın büyükannenin kapatıldığı fayton gibi hoş detaylarla fonksiyonel. Prodüksiyonun bütününde en “olmamış” öğe ise kostümler(Nihal Kaplangı). Fazla abartılı, fazla renkli, fazla “flemenco” ve ucuz görünümlü. Oyunun çizdiği karanlık ortam portresiyle hiç bağdaşmıyor, oyuncuların bile içlerinde rahat olmadığı izlenimini veriyor.
Bernarda Alba’ nın Evi kalabalık kastlı bir oyun, çeşitli yaşlarda 10 kadından oluşuyor. Tüm oyuncular, üzerlerinde düşünülüp ayrıntılarıyla çizilmiş karakterlerini başarıyla canlandırıyor ama büyükanne Maria Josefa’ yı canlandıran Bercis Fesçi, Bernarda Alba Ayça Telırmak, kahya La Poncia Sevil Akı, dilenci kadın Oya Palay ve ispiyoncu kız kardeş Martirio’ yu canlandıran Özlem Türkad performanslarıyla özel bir takdiri hak ediyor.